PJM vs SJM: różnice między polskimi językami migowymi
PJM to naturalny język społeczności Głuchych, SJM to sztuczny system odwzorowujący polską gramatykę na migach. Wyjaśniamy, czym się różnią i który warto wybrać.
W skrócie: Polski Język Migowy (PJM) to naturalny język społeczności Głuchych w Polsce, z własną gramatyką wizualno-przestrzenną. System Językowo-Migowy (SJM) to sztuczny system stworzony przez osoby słyszące, który odwzorowuje gramatykę polską na migach. Są to dwa różne systemy komunikacyjne, nie warianty tego samego języka.
Jeśli chcesz uczyć się języka, którym faktycznie posługują się Głusi w Polsce, wybierz PJM. Jeśli zależy Ci na szybkim opanowaniu znaków powiązanych z polską gramatyką (najczęściej w celach edukacyjnych dla osób słyszących), wybierz SJM.
Kim jestem i dlaczego o tym piszę
Jestem CODA (Child of Deaf Adults), słyszącym dzieckiem niesłyszących rodziców. PJM poznałam jako pierwszy język i posługuję się nim od urodzenia. Przez ponad 20 lat zawodowo uczę języka migowego i wykonuję tłumaczenia PJM dla instytucji publicznych i firm.
Różnicę między PJM a SJM tłumaczę kursantom niemal codziennie, zwłaszcza tym, którzy wcześniej przeszli kurs SJM i są zaskoczeni, że na PJM startują od zera.
Ten artykuł powstał, żeby raz na zawsze uporządkować tę kwestię dla osób uczących się języka migowego, pracowników instytucji publicznych i wszystkich, którzy chcą rozumieć kulturę Głuchych.
Tabela porównawcza PJM vs SJM
Najważniejsze różnice zebrane w jednym miejscu:
| Cecha | PJM (Polski Język Migowy) | SJM (System Językowo-Migowy) |
|---|---|---|
| Status językowy | Naturalny, pełnoprawny język | Sztuczny system językowy |
| Pochodzenie | Powstał spontanicznie w społeczności Głuchych | Stworzony przez słyszących surdopedagogów w latach 60. XX w. |
| Gramatyka | Własna, wizualno-przestrzenna | Gramatyka języka polskiego |
| Składnia zdania | Niezależna od polskiej (często SOV: podmiot, dopełnienie, orzeczenie) | Identyczna jak w języku polskim (SVO) |
| Mimika i położenie ciała | Pełnią funkcję gramatyczną (kluczowe) | Pomocnicze, opcjonalne |
| Przestrzeń jako gramatyka | Tak: kierunek, lokalizacja, czas | Nie |
| Klasyfikatory | Tak (znaki opisujące kształt, ruch, wielkość) | Nie |
| Czasowniki kierunkowe | Tak (kierunek znaku wskazuje podmiot/dopełnienie) | Nie |
| Inkorporacja liczebnika | Tak (liczba „wpleciona” w znak) | Nie |
| Palcowanie końcówek fleksyjnych | Nie używane | Tak (w wersji pełnej SJM) |
| Główni użytkownicy | Głusi i ich rodziny, Głusi natywni, CODA | Osoby słyszące mające kontakt z Głuchymi (urzędnicy, nauczyciele) |
| Liczba użytkowników w Polsce | Ok. 40 do 50 tys. natywnych Głuchych oraz ok. 100 tys. uczących się | Trudna do oszacowania, głównie środowisko surdopedagogiczne |
| Status prawny | Uznany ustawowo (Ustawa z 19 sierpnia 2011 r.) | Uznany ustawowo (ta sama ustawa) |
| Czy nadaje się do nauki „od zera”? | Tak: to język, którym posługują się Głusi | Tak, ale nie pozwoli na swobodną komunikację z Głuchymi |
| W Pomigam uczymy | ✅ Tak: wszystkie nasze kursy od A1 do B2+ to PJM | ❌ Nie prowadzimy kursów SJM |
Co to znaczy „naturalny język” a co „sztuczny system”?
PJM: naturalny język
Naturalne języki powstają spontanicznie w społecznościach komunikujących się ze sobą przez pokolenia. Tak powstał polski, angielski, japoński, i tak powstał Polski Język Migowy.
PJM ma wszystkie cechy pełnoprawnego języka:
- Własną gramatykę, niezależną od jakiegokolwiek innego języka.
- Rozwija się i ewoluuje w naturalny sposób (nowe znaki, nowe zwroty, slang).
- Posiada warianty regionalne: w niektórych miastach ten sam pomysł migamy nieco inaczej.
- Można go nabyć drogą naturalną od rodziców Głuchych (tak właśnie ja go nabyłam).
- Pełni wszystkie funkcje języka, od codziennych rozmów po dyskusje filozoficzne, poezję i humor.
SJM: sztuczny system
Sztuczne systemy są tworzone z konkretnym celem przez konkretne osoby. SJM powstał w latach 60. XX wieku w Polsce, zaprojektowany przez słyszących surdopedagogów jako narzędzie do nauczania języka polskiego osób Głuchych.
SJM nie spełnia warunków bycia językiem naturalnym:
- Nie ma własnej gramatyki: używa polskiej, tłumacząc słowo po słowie.
- Nie ewoluuje naturalnie: pozostaje w wersji takiej, jak go zaprojektowano.
- Nie ma społeczności natywnej: nikt nie nabywa SJM jako pierwszego języka.
- Nie wykorzystuje przestrzeni ani mimiki w funkcji gramatycznej.
- Głusi natywni często go nie rozumieją: bo SJM odzwierciedla polską gramatykę, której Głusi mogą nie znać.
A co z SKOGN?
Czasem usłyszysz też skrót SKOGN, czyli System Komunikacji Osób Głuchoniewidomych. To kolejny, trzeci system, używany w komunikacji z osobami jednocześnie głuchymi i niewidomymi.
W SKOGN znaki migowe są dotykane przez odbiorcę: osoba głuchoniewidoma „odczytuje” znaki dłońmi. To rozszerzenie PJM lub SJM o warstwę dotykową, nie odrębny język.
SKOGN ma bardzo wąską grupę użytkowników w Polsce (osoby z głuchoślepotą) i wymaga specjalnego przeszkolenia tłumaczy. Nie należy go mylić ani z PJM, ani z SJM.
Kiedy używamy PJM, a kiedy SJM? 5 praktycznych scenariuszy
1. Wizyta u lekarza lub w szpitalu
Wybierz PJM. Pacjenci Głusi to najczęściej natywni użytkownicy PJM. Jeśli zatrudniony tłumacz miga w SJM, pacjent może nie zrozumieć diagnozy. Wymóg ustawowy dostępności dotyczy PJM jako podstawowego języka komunikacji.
2. Urząd, sąd, policja
Wybierz PJM. Ustawa o zapewnianiu dostępności (2019) gwarantuje obywatelowi Głuchemu prawo do tłumacza PJM, nie SJM. Tłumacze w rejestrze prowadzonym przez MRiPS to tłumacze PJM.
3. Szkoła specjalna dla niesłyszących
Może być oba, w zależności od polityki szkoły. Historycznie polskie szkoły dla Głuchych używały SJM, ale trend od kilkunastu lat to powrót do PJM jako naturalnego języka uczniów.
4. Praca z dzieckiem CODA lub dzieckiem Głuchych rodziców
PJM. Bo to język, którym posługuje się jego rodzina.
5. Kurs dla osoby słyszącej, która chce się szybko nauczyć „kilku znaków do pracy”
Tu wybór jest trudniejszy. SJM jest szybszy do nauki dla osób słyszących, ale da Ci ograniczoną komunikację, Głusi mogą Cię nie rozumieć. PJM wymaga więcej wysiłku, ale jest prawdziwym językiem ich społeczności. W Pomigam wybieramy PJM, bo wierzymy, że uczyć języka migowego to uczyć języka, którym faktycznie komunikują się Głusi.
7 najczęstszych mitów o PJM i SJM
Mit 1: „Język migowy jest międzynarodowy.”
Fakt: Każdy kraj ma swój język migowy. PJM różni się od ASL (amerykańskiego), BSL (brytyjskiego) czy DGS (niemieckiego). Istnieje też International Sign, ale to system pomocniczy na konferencje międzynarodowe, nie język.
Mit 2: „PJM to migany polski.”
Fakt: PJM ma całkowicie inną gramatykę niż polski. Migany polski to właśnie SJM i nie jest tym samym co PJM.
Mit 3: „SJM jest łatwiejszy, więc lepiej zacząć od niego.”
Fakt: Osoby po kursie SJM, które potem przychodzą uczyć się PJM, zaczynają od poziomu A1, bo to praktycznie zupełnie inny system. To strata czasu i pieniędzy.
Mit 4: „Wystarczy znać alfabet palcowy.”
Fakt: Alfabet (literowanie palcami) to bardzo mała część języka migowego. Używa się go głównie do liter, imion i terminów, dla których nie ma znaku migowego.
Mit 5: „Głusi rozumieją czytanie z ruchu warg.”
Fakt: Tylko niektórzy, w ograniczonym stopniu, w idealnych warunkach. To nie jest niezawodna forma komunikacji i nie zastępuje tłumacza PJM.
Mit 6: „Mimika w PJM to tylko emocje.”
Fakt: W PJM mimika pełni funkcję gramatyczną: sygnalizuje pytanie, zaprzeczenie, intensywność, warunek. Bez niej zdanie może być niezrozumiałe lub zmienić znaczenie.
Mit 7: „Każdy głuchy zna PJM.”
Fakt: Osoby ogłuchłe w późniejszym wieku często nie znają PJM, używają mowy lub SJM. Natywni Głusi (od urodzenia, z głuchych rodzin) to natywni użytkownicy PJM.
Najczęściej zadawane pytania
Czy PJM i SJM są ustawowo równorzędne?
Czy mogę nauczyć się PJM, jeśli wcześniej znałem/am SJM?
Czy w Pomigam mogę uczyć się SJM?
Jaki kurs wybrać, jeśli pracuję w służbie zdrowia?
Czy PJM jest trudniejszy od polskiego?
Czy znaki PJM różnią się w różnych regionach Polski?
Co dalej?
Jeśli ten artykuł pomógł Ci zrozumieć różnicę między PJM a SJM i chcesz uczyć się rzeczywistego języka społeczności Głuchych, mamy dla Ciebie kilka kroków.
Poznaj autorkę, Aleksandrę Pyrek (CODA, lektorkę PJM), albo sięgnij po e-book „Gramatyka PJM” ze szczegółowym omówieniem struktur tego języka.
Ucz się prawdziwego języka społeczności Głuchych
Poziomy od A1 do B2+, online, z certyfikatem. A jeśli potrzebujesz tłumaczenia dla instytucji, zrobimy je zgodnie z ustawą o dostępności.
